600-1.000 tỷ đồng mỗi năm: đọc chương trình tranh cử VFF của bầu Thụy từ khán đài

Đêm cuối tháng, tôi ngồi trong căn hộ nhỏ ở Osaka, mở lại một trận V-League qua màn hình laptop. Đồng hồ Nhật đã sang mười giờ tối, tiếng khán đài rò ra từ chiếc loa rẻ tiền, vỡ và rè, nhưng vẫn đủ để tôi nhận ra nhịp trống quen thuộc của một khán đài Việt Nam. Tôi với tay lấy máy ghi âm, bật lên, rồi tắt ngay. Chẳng có gì để thu. Chỉ là thói quen của một người đã hơn hai mươi năm nghe bóng đá qua loa máy tính.

Rồi điện thoại rung. Danh sách đề cử các vị trí chủ chốt và Ủy viên Ban chấp hành Liên đoàn Bóng đá Việt Nam nhiệm kỳ 10, giai đoạn 2027-2031, vừa được công bố. Ba cái tên cho chiếc ghế Chủ tịch: ông Trần Quốc Tuấn, Chủ tịch đương nhiệm; ông Nguyễn Xuân Vũ, Phó Chủ tịch phụ trách truyền thông nhiệm kỳ 9; và ông Nguyễn Đức Thụy, Phó Chủ tịch Hội đồng quản trị Sacombank, người mà cả làng bóng đá vẫn gọi bằng cái tên ngắn hơn: bầu Thụy.

Tôi đọc chương trình hành động của ông Thụy hai lần. Lần đầu để lấy số. Lần thứ hai để nghe xem có gì nằm giữa những con số ấy.

Ba cái tên, một chiếc ghế

Một kỳ đại hội của Liên đoàn Bóng đá Việt Nam hiếm khi được báo chí quốc tế để ý. Nhưng với người Việt ở nước ngoài, nó có một ý nghĩa khác. Ở Osaka, tôi quen vài chục người làm trong các xưởng cơ khí và nhà hàng. Họ không đọc được hết các bài phân tích chiến thuật, nhưng họ biết tên chủ tịch liên đoàn. Họ hỏi tôi cùng một câu mỗi khi có tin: "Vậy là có tiền chưa anh?". Với họ, chiếc ghế Chủ tịch VFF gắn với một thứ rất cụ thể: liệu bóng đá Việt Nam có đủ tiền để đi xa hơn hay không.

Danh sách lần này có ba ứng viên. Ông Trần Quốc Tuấn là người đang ngồi ghế, nắm trong tay toàn bộ hồ sơ tổ chức của nhiệm kỳ 9. Ông Nguyễn Xuân Vũ là Phó Chủ tịch phụ trách truyền thông, người quen với guồng máy điều hành và có quan hệ rộng với giới báo chí thể thao trong nước. Ông Nguyễn Đức Thụy đứng ngoài bộ máy, mang theo tư duy của một người làm ngân hàng và một ông chủ câu lạc bộ.

Ba hồ sơ, ba cách tiếp cận khác nhau. Nhưng chỉ một hồ sơ đưa ra những con số đủ lớn để buộc người ta phải đọc lại lần hai. Đó là chương trình của bầu Thụy.

Chương trình hành động: đọc từng dòng

Điểm neo đầu tiên nằm ở mục tiêu huy động. Từ năm 2027, chương trình đặt mục tiêu huy động nguồn lực xã hội hóa và phát triển nguồn thu từ tài trợ, hợp tác doanh nghiệp, thương quyền, nội dung số và dịch vụ bóng đá, đạt 600-1.000 tỷ đồng mỗi năm. Đây là mức cam kết cao hơn nhiều lần quy mô ngân sách nhà nước đang cấp cho các nhiệm vụ bóng đá, vốn ở mức khoảng 80 tỷ đồng mỗi năm.

Đi kèm với mục tiêu ấy là một cam kết về cơ chế: từ năm 2027, bảo đảm 100% kinh phí hoạt động và phát triển bóng đá thuộc trách nhiệm của VFF bằng nguồn xã hội hóa và nguồn thu tự tạo, không sử dụng ngân sách nhà nước. Toàn bộ nguồn lực huy động phải được sử dụng đúng mục đích, công khai, minh bạch, có kiểm toán và chịu sự giám sát của các thành viên VFF.

Với khoản ngân sách khoảng 80 tỷ đồng cấp hằng năm, ứng viên này muốn làm việc với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Cục Thể dục thể thao Việt Nam để xem xét điều chỉnh cách phân bổ. Theo định hướng nêu ra, nguồn ngân sách sẽ ưu tiên hơn cho những môn thể thao cần thêm kinh phí, đặc biệt là các môn có khả năng cạnh tranh huy chương tại ASIAD và Olympic.

Phần dành cho hệ thống câu lạc bộ là phần cụ thể nhất. Từ năm 2027, chương trình hướng tới hỗ trợ 2-3 tỷ đồng mỗi năm cho mỗi liên đoàn địa phương đủ điều kiện; phối hợp xây dựng gói hỗ trợ 3 tỷ đồng cho mỗi câu lạc bộ V-League, 2 tỷ đồng cho mỗi câu lạc bộ hạng Nhất và 2 tỷ đồng cho mỗi câu lạc bộ bóng đá nữ mỗi mùa.

Với cầu thủ và đội ngũ chuyên môn, trọng tâm được đặt vào những điều kiện trực tiếp phục vụ tập luyện và thi đấu: sân bãi, dinh dưỡng, y tế, phục hồi thể lực. Với hệ thống thi đấu chuyên nghiệp, chương trình nêu rõ việc VFF phối hợp với Công ty Cổ phần Bóng đá Chuyên nghiệp Việt Nam (VPF), các câu lạc bộ và chuyên gia để nghiên cứu quy mô giải phù hợp, trong đó có phương án V-League 16-18 đội và hạng Nhất 18-20 đội.

Bóng đá nữ được đặt mục tiêu xây dựng hệ thống 8-10 đội có khả năng duy trì hoạt động ổn định. Các câu lạc bộ V-League được khuyến khích thành lập đội nữ, liên kết hoặc đứng ra bảo trợ để mở rộng lực lượng tham gia thi đấu. Việc kết nối học viện, trường học, câu lạc bộ và địa phương cũng được tính đến nhằm tạo lộ trình phát triển liên tục cho cầu thủ, kết hợp giữa thi đấu, học văn hóa và chăm sóc sức khỏe.

Về nhân sự và đối ngoại, chương trình dự kiến đào tạo thêm ít nhất 20 cán bộ về ngoại ngữ, quản trị và nghiệp vụ từ năm 2027; phấn đấu đến năm 2030 có thêm ít nhất 5-10 nhân sự Việt Nam được tuyển dụng, bổ nhiệm hoặc giao nhiệm vụ thường xuyên tại AFF, AFC và FIFA. Với lực lượng trọng tài, mục tiêu là đầu tư chuyên sâu cho khoảng 10-20 trọng tài và trợ lý trọng tài có triển vọng, qua đó tăng cơ hội được phân công điều hành những trận đấu quan trọng ở châu Á. Chương trình cũng tính đến việc chuẩn bị nhân sự Việt Nam tham gia các vị trí lãnh đạo tại AFF, AFC và FIFA khi có kỳ bầu cử phù hợp.

Về hợp tác quốc tế, ứng viên hướng đến mở rộng quan hệ với các câu lạc bộ hàng đầu thế giới, tổ chức những hoạt động thi đấu, giao lưu và đào tạo tại Việt Nam. Khả năng đăng cai các giải đấu cấp châu lục và thế giới cũng sẽ được nghiên cứu trên cơ sở đáp ứng điều kiện và tiêu chuẩn tổ chức.

Đọc hết bốn trang ấy, tôi gấp laptop lại và ngồi im một lúc. Ngoài cửa sổ, Osaka đã ngủ. Trong đầu tôi chỉ còn một câu hỏi rất đỗi nghề nghiệp: phần nào trong đây là thứ một chủ tịch VFF thực sự có thể bấm nút?

Bài toán số học của 1.000 tỷ

Tôi từng theo dõi nhiều mùa V-League và có thói quen ghi lại các con số tài chính của từng câu lạc bộ mỗi khi có báo cáo công bố. Kinh nghiệm ấy dạy tôi một điều: ở bóng đá Việt Nam, con số tổng thu của cả hệ thống chuyên nghiệp không lớn như người ta tưởng, và phần lớn trong đó đến từ một vài doanh nghiệp chủ sở hữu câu lạc bộ.

Nếu vậy, mục tiêu 600-1.000 tỷ đồng mỗi năm đặt ra hai việc phải làm cùng lúc. Một là mở thêm nguồn thu mới — thương quyền, nội dung số, dịch vụ bóng đá — những mảng mà bóng đá Việt Nam vẫn còn non. Hai là chuyển dịch dòng tiền đang chảy trong nội bộ các câu lạc bộ sang một cấu trúc có kiểm toán và giám sát tập thể.

Việc thứ hai khó hơn việc thứ nhất. Một liên đoàn chỉ huy động được 1.000 tỷ đồng mỗi năm khi nó nắm được quyền thương mại của hệ thống giải, và quyền đó ở Việt Nam đang nằm trong tay VPF, không phải VFF. Đây là điểm mấu chốt mà phần lớn các bài bình luận về chương trình tranh cử bỏ qua.

Tôi nhớ một buổi chiều mùa hè cách đây vài năm, ngồi ở khu vực báo chí của một sân vận động V-League, nghe hai cán bộ câu lạc bộ nói chuyện với nhau về tiền bản quyền truyền hình. Họ cười. Một người nói: "Mình bán được bao nhiêu thì mình biết, nhưng chia thế nào thì mình không biết". Câu nói ấy, tôi vẫn giữ trong sổ tay. Nó giải thích vì sao mọi chương trình hành động của VFF, dù hay đến đâu, đều phải đi qua một cánh cửa mang tên cơ chế chia tiền.

Nhịp đội bóng không nằm ở chân cầu thủ, mà ở nhịp đập chung của cả thành phố. Với một liên đoàn, nhịp ấy nằm ở dòng tiền chảy qua từng câu lạc bộ.

Gói hỗ trợ 3 tỷ: đọc cho kỹ

Phần được giới chủ câu lạc bộ quan tâm nhất là gói hỗ trợ 3 tỷ đồng cho mỗi câu lạc bộ V-League, 2 tỷ đồng cho mỗi câu lạc bộ hạng Nhất và 2 tỷ đồng cho mỗi câu lạc bộ bóng đá nữ mỗi mùa. Với một câu lạc bộ hạng Nhất đang sống bằng ngân sách vài chục tỷ đồng mỗi năm, 2 tỷ đồng không phải khoản nhỏ. Nó tương đương tiền lương của một vài trụ cột, hoặc toàn bộ chi phí đi lại của một mùa giải.

Nhưng đây là chỗ cần đọc chậm. Một khoản hỗ trợ chỉ có nghĩa khi nó đến đúng người và không kèm điều kiện làm méo cạnh tranh. Nếu mỗi câu lạc bộ đều nhận cùng một mức, thì câu lạc bộ mạnh và câu lạc bộ yếu nhận như nhau — và khoảng cách giàu nghèo trong hệ thống không hẹp lại. Nếu khoản hỗ trợ gắn với tiêu chí như sân bãi đạt chuẩn, học viện trẻ đạt chuẩn, thì nó trở thành một công cụ rất mạnh để nâng chất lượng.

Chương trình không nói rõ điều kiện kèm theo. Đó là khoảng trống cần được hỏi tại đại hội.

Mở rộng giải: từ 14 lên 18 đội

V-League hiện ở quy mô 14 đội, hạng Nhất ít hơn đáng kể. Phương án V-League 16-18 đội và hạng Nhất 18-20 đội là một bước nhảy lớn về số trận và số cầu thủ được thi đấu. Về mặt lý thuyết, nó trả lời đúng một vấn đề có thật: rất nhiều cầu thủ trẻ tốt nghiệp các học viện không có chỗ đá.

Nhưng tăng số đội là tăng số trận, và số trận kéo theo chi phí. Một mùa V-League 18 đội nghĩa là 34 vòng thay vì 26 vòng, kéo theo gánh nặng di chuyển, y tế, phục hồi, và quan trọng nhất là chất lượng mặt sân. Ở những địa phương mà sân không đạt chuẩn, thêm đội chỉ có nghĩa là thêm những trận đấu bị hoãn vì mưa.

Điều đáng ghi nhận là chương trình đặt việc nghiên cứu quy mô giải vào tay một nhóm gồm VFF, VPF, câu lạc bộ và chuyên gia, thay vì quyết một chiều. Cách làm ấy đúng về quy trình. Nhưng quy trình đúng không thay thế được tiêu chí rõ. Câu hỏi cụ thể là: một câu lạc bộ muốn lên V-League cần đáp ứng bao nhiêu điều kiện, và ai kiểm tra?

Bóng đá nữ và bài học về độ bền

Mục tiêu 8-10 đội bóng nữ hoạt động ổn định là một con số đáng để nghiêm túc nhìn. Bóng đá nữ Việt Nam từng có những giai đoạn mà giải vô địch quốc gia chỉ vài đội, vài đội trong đó sống nhờ ngân sách tỉnh. Đội tuyển nữ vẫn giành vé dự World Cup 2026, nhưng nền tảng phía sau rất mỏng.

Việc khuyến khích các câu lạc bộ V-League thành lập hoặc bảo trợ đội nữ là hướng đi hợp lý về mặt hạ tầng, vì họ đã có sân, có bộ máy y tế, có phòng tập. Nhưng nó cũng mang theo rủi ro quen thuộc: đội nữ trở thành đội phụ, cắt đi khi chủ doanh nghiệp mệt mỏi.

Ở tuổi tôi, người ta không đếm danh hiệu; người ta đếm những đêm mà cả thành phố cùng thức. Bóng đá nữ Việt Nam chưa có nhiều đêm như thế. Muốn có, phải có đội bóng sống được qua mùa này sang mùa khác, không phải đội bóng sống qua một kỳ đại hội.

Trọng tài: số lượng hay cơ chế?

Mục tiêu đầu tư chuyên sâu cho 10-20 trọng tài và trợ lý trọng tài có triển vọng là một cam kết đáng hoan nghênh, vì đây là lĩnh vực ít ai muốn đụng vào. Nhưng tôi có một nghi ngờ nghề nghiệp: vấn đề của trọng tài Việt Nam trong nhiều mùa giải qua chưa bao giờ là số lượng người được đào tạo.

Vấn đề là cơ chế phân công, tính công khai của các quyết định kỷ luật trọng tài, và việc bảo vệ họ trước áp lực từ khán đài và từ chính các câu lạc bộ. Đào tạo thêm 20 người giỏi mà cơ chế phân công vẫn khép kín thì 20 người ấy sẽ sớm học được cách sống chung với hệ thống.

Tôi vẫn nhớ tiếng còi trong một trận V-League mà tôi theo dõi qua màn hình, khi cả sân im bặt rồi nổ tung. Người ta không nhớ tỉ số, người ta nhớ vì sao mình không rời quán bar. Với trọng tài, ký ức của khán giả còn khắc nghiệt hơn: họ nhớ một quyết định sai nhiều năm.

Góc nhìn phản trực giác: cái ghế không phải là nút bấm

Có một hiểu lầm phổ biến mà tôi nghe rất nhiều trong các cuộc trò chuyện với người hâm mộ Việt Nam ở Nhật: nghĩ rằng Chủ tịch VFF là người quyết định mọi thứ về bóng đá Việt Nam. Không phải vậy.

Thẩm quyền của VFF bị giới hạn bởi ba bức tường. Bức tường thứ nhất là VPF, đơn vị vận hành các giải chuyên nghiệp và nắm quyền thương mại. Bức tường thứ hai là các doanh nghiệp chủ sở hữu câu lạc bộ, những người trả lương cho cầu thủ và có tiếng nói riêng. Bức tường thứ ba là Nhà nước, cụ thể là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Cục Thể dục thể thao Việt Nam, nơi quyết định khoản ngân sách khoảng 80 tỷ đồng mỗi năm.

Điều này khiến một phần trong chương trình hành động của bầu Thụy trở thành lời hứa về việc đi đàm phán, chứ không phải lời hứa về việc ra quyết định. Khi ứng viên nói sẽ làm việc với Bộ và Cục để điều chỉnh cách phân bổ ngân sách, đó là một cam kết chính trị hợp lý, nhưng nó phụ thuộc vào ý chí của một cơ quan khác. Cử tri của đại hội VFF nên đọc phần này theo đúng nghĩa của nó.

Bức tường thứ tư ít được nói đến hơn: xung đột lợi ích. Ứng viên là chủ một câu lạc bộ, và chương trình có mục hỗ trợ tài chính cho các câu lạc bộ. Điều này không sai về nguyên tắc — nhiều nền bóng đá để các ông chủ câu lạc bộ lãnh đạo liên đoàn. Nhưng nó đòi hỏi một cơ chế minh bạch hơn mức bình thường, đặc biệt ở khâu phân bổ gói hỗ trợ và khâu xử lý kỷ luật câu lạc bộ.

Chính chương trình đã nhắc tới kiểm toán, công khai và giám sát của các thành viên. Nếu ba chữ ấy được cụ thể hóa thành quy chế có hiệu lực thật, đó sẽ là di sản lớn hơn mọi con số huy động.

Một điểm phản trực giác nữa: mục tiêu "không dùng ngân sách nhà nước" nghe rất mạnh, nhưng nó cũng có mặt trái. Nếu VFF rời khỏi ngân sách nhà nước, nó cũng rời khỏi một phần cơ chế giám sát công quyền. Sự độc lập về tài chính chỉ tốt khi đi kèm năng lực quản trị và tính công khai thực chất. Nếu không, nó chỉ chuyển bóng đá từ chỗ chịu giám sát của Nhà nước sang chỗ chịu giám sát của một nhóm doanh nghiệp.

Tôi không nói điều đó sẽ xảy ra. Tôi nói nó cần được hỏi.

Vì sao câu chuyện này quan trọng với người Việt xa quê

Ở Osaka, tôi hay ngồi với nhóm công nhân Việt Nam trong một quán nhỏ gần ga. Họ xem bóng đá qua điện thoại, chia nhau một tai nghe. Họ không quan tâm ai làm chủ tịch. Nhưng họ quan tâm vé xem đội tuyển, quan tâm lịch thi đấu, quan tâm chuyện có bao nhiêu trận được phát sóng miễn phí.

Những thứ ấy đều là hệ quả của các quyết định tài chính ở tầng liên đoàn. Khi một liên đoàn sống bằng tiền tài trợ và thương quyền, nó có xu hướng bán càng nhiều bản quyền càng tốt, và người hâm mộ ở nước ngoài thường là người trả giá cuối cùng bằng những gói thuê bao đắt đỏ.

Sân vắng không làm trận đấu nhỏ đi, nó chỉ làm ký ức lớn hơn. Nhưng một khán đài vắng vì giá vé và vì bản quyền thì là câu chuyện khác — đó là câu chuyện về một nền bóng đá tự đẩy khán giả ra khỏi sân.

Những tín hiệu cần theo dõi

Từ giờ tới ngày đại hội, có vài thứ tôi sẽ ghi vào sổ và theo dõi từng tuần.

Thứ nhất là việc công bố đầy đủ chương trình hành động của hai ứng viên còn lại. Một cuộc bầu cử chỉ có giá trị khi cử tri có đủ ba bản kế hoạch để so sánh, chứ không phải một bản kế hoạch ồn ào và hai bản im lặng.

Thứ hai là danh sách Ủy viên Ban chấp hành. Chủ tịch không tự bấm nút. Người ta cần biết ai ngồi vào các vị trí phụ trách tài chính, phụ trách các giải trẻ, phụ trách trọng tài. Một chương trình hay đặt vào tay một ban chấp hành cũ sẽ trở thành giấy.

Thứ ba là phản ứng của giới chủ câu lạc bộ. Gói hỗ trợ 3 tỷ và 2 tỷ là phần được quan tâm nhất, và cách các ông bầu công khai ủng hộ hay im lặng sẽ cho biết tương quan lực lượng thật trong hệ thống.

Thứ tư là câu hỏi về quyền thương mại. Cho tới khi có một câu trả lời rõ ràng về việc VFF và VPF sẽ chia sẻ nguồn thu ấy thế nào, mục tiêu 600-1.000 tỷ đồng vẫn chỉ là một con số đẹp trên giấy.

Đêm ấy, tôi tắt máy ghi âm, gấp laptop, và để lại trên bàn tờ giấy ghi bốn dòng ấy. Ở tuổi tôi, người ta không đếm danh hiệu; người ta đếm những đêm mà cả thành phố cùng thức. Bóng đá Việt Nam đang cần thêm những đêm như thế, và những đêm ấy không được tạo ra bằng một chương trình hành động, mà bằng một cơ chế đủ minh bạch để người hâm mộ tin rằng tiền của họ đang đi đúng chỗ.

Câu hỏi tôi để lại cho chính mình, và cho bất kỳ ai sẽ bỏ phiếu ở đại hội: nếu bốn năm nữa, không ai trong chúng ta kiểm tra được dòng tiền ấy đã đi đâu, thì mục tiêu 1.000 tỷ đồng có còn nghĩa lý gì?