Asiad 20 ra quân: Tuyển nữ và U23 Việt Nam đá trước khai mạc, nhưng chưa ai cầm sóng

Sáng ngày 14 tháng 9, một người bạn ở Hà Nội nhắn cho tôi đúng một câu: "Tuyển nữ đá ở kênh nào vậy?". Tôi mở lịch. Hai giờ chiều, tuyển nữ Việt Nam gặp Đài Bắc Trung Hoa ở bảng E. Năm giờ chiều ngày mai, U23 Việt Nam gặp Kuwait ở bảng C. Tôi mở tiếp những trang tin thể thao quen thuộc. Không một dòng thông báo nào về nơi phát sóng.

Tôi ngồi im. Căn phòng trọ Moscow không có cửa sổ, nhưng đêm nào tôi cũng thấy World Cup soi qua khe bút. Mười bảy năm làm nghề dạy tôi rằng có những trận đấu người ta không xem bằng mắt. Tôi học cách nghe sân cỏ bằng tim, bởi vì lý trí đã nói quá nhiều lời nhàm. Lần này, câu chuyện nằm ở một chữ ký chưa được ký.

Asiad 20 diễn ra tại Aichi và Nagoya, Nhật Bản, khai mạc ngày 19 tháng 9. Bóng đá đấu trước khai mạc, một thông lệ đã thành nếp. Tuyển nữ Việt Nam nằm ở bảng E, ra quân lúc 14 giờ ngày 14 tháng 9 trước Đài Bắc Trung Hoa. U23 Việt Nam nằm ở bảng C, ra quân lúc 17 giờ ngày 15 tháng 9 trước Kuwait.

Đại hội quy tụ 45 quốc gia và vùng lãnh thổ, hơn 11.000 vận động viên, 43 môn thi đấu với 469 nội dung. Trong bức tranh khổng lồ ấy, bóng đá Việt Nam là miếng mồi truyền hình đậm đà nhất, bởi đây là môn duy nhất có hai đội tuyển quốc gia ra sân khi kỳ đại hội còn chưa chính thức bắt đầu.

Tính đến sáng ngày 14 tháng 9, chưa một đài truyền hình nào tại Việt Nam công bố sở hữu bản quyền truyền thông của Asiad 20. Theo thông tin ban đầu, một đơn vị Việt Nam từng được cho là gần chốt thương vụ cách đây hơn một tuần. Đến nay, im lặng. Lý do vẫn chưa rõ.

Cũng trong khoảng thời gian ấy, năm quốc gia Đông Nam Á đã lần lượt có bản quyền: Thái Lan, Malaysia, Singapore, Indonesia, Philippines. Việt Nam đứng ở vị trí thứ sáu của khu vực, và cũng là nước duy nhất còn đứng ngoài cuộc.

Bản quyền truyền thông của một kỳ Asian Games thuộc về chủ sở hữu quyền của sự kiện, tức Hội đồng Olympic châu Á và ban tổ chức nước chủ nhà; phần bóng đá thường được cấp phép lại qua Liên đoàn Bóng đá châu Á. Đơn vị được bán ở đây là "lãnh thổ Việt Nam". Đây là một thương vụ thương mại thuần túy, tách biệt hẳn khỏi mọi vấn đề kỷ luật hay tài chính câu lạc bộ.

Tôi từng ngồi trong nhiều phòng họp báo ở châu Âu, nơi người ta bàn về bản quyền như bàn về một loại cổ phiếu. Doanh thu của đơn vị mua đến từ ba nguồn: quảng cáo, thuê bao, và tài trợ. Khi thương vụ chốt sát giờ bóng lăn, đường băng bán quảng cáo bị nén lại gần như không còn. Giá của gói bản quyền không phải là biến số duy nhất quyết định khả năng sinh lời; thời điểm chốt mới là biến số chết người nhất.

Một thương vụ "gần chốt hơn một tuần rồi im lặng" mang hai hàm nghĩa: bất đồng về giá hoặc điều khoản độc quyền, hoặc vấn đề dòng tiền và thủ tục pháp lý. Cả hai khả năng dẫn đến cùng một hệ quả. Người chịu áp lực cuối cùng không phải đơn vị đàm phán, mà là khán giả.

Có một nghịch lý tôi muốn gọi đúng tên. Việc Việt Nam chưa có bản quyền trong khi năm nước láng giềng đã có phản ánh một sự lệch pha định giá hoặc một vấn đề khởi động muộn. Thị trường vẫn ở đó, người hâm mộ vẫn ở đó, nhu cầu vẫn ở đó; chỉ có chữ ký là chưa ở đó. Trước đây, nhiều thương vụ bản quyền lớn ở Việt Nam từng chốt sát nút và vẫn thành công. Nhưng thành công muộn không xóa đi cái giá của sự chờ đợi.

Trong những năm làm nghề, tôi từng đề xuất một dự án phim ngắn tên "Football in Silence" về những sân vận động trống trong mùa dịch. Hãng phim từ chối vì cho rằng không có thị trường. Tôi vẫn làm, với hai người bạn. Bốn tháng ở lại Lyon, tôi ghi âm tiếng gió, tiếng chim, tiếng vọng trong sân Groupama những buổi tập kín. Từ đó tôi hiểu một điều: sự vắng mặt cũng là một thực thể có cảm xúc. Nó không ồn ào, nhưng nó nặng.

Sân vận động Aichi và Nagoya sẽ đầy ắp khán giả Nhật Bản. Ở Việt Nam, nếu không có đài nào mua bản quyền, hàng triệu người sẽ ngồi trước màn hình trống. Tiếng reo hò vang lên trong đầu tôi. Sân vận động thì trống không, nhưng ký ức thì chưa bao giờ vắng người.

Đây là lúc tôi phải nói điều trái với trực giác. Bóng đá Việt Nam ở đấu trường châu Á vẫn thường được mô tả bằng hai chữ "mâm trên". Cách đây một kỳ Asiad, chúng ta lần đầu tiên được xếp vào nhóm hạt giống số một. Chính bài báo nguồn lại tự đưa ra lời cảnh báo ngược lại: dù được xếp hạt giống, đội tuyển vẫn chưa được đánh giá cao. Hạt giống là chuyện hành chính, còn sức mạnh thật là chuyện khác. Việc được xếp "mâm trên" định hình một kỳ vọng, nhưng kỳ vọng đó không được bảo chứng bằng kết quả, và càng không được bảo chứng bằng hạ tầng thương mại.

Điểm mù lớn nhất nằm ở đây. Chúng ta nói rất nhiều về việc leo lên "mâm trên" của bóng đá, nhưng chưa sẵn sàng ở "mâm trên" của bản quyền. Năm nước Đông Nam Á đã mua xong quyền. Chúng ta vẫn đang đợi. Sự lệch pha giữa tham vọng thể thao và năng lực thực thi thương mại không thuộc về riêng lần này. Nó là câu chuyện của cả một hệ sinh thái.

Tin tốt là một thương vụ "gần chốt" vẫn có thể chốt, có thể là đêm nay, sáng mai, hoặc chỉ vài phút trước tiếng còi khai cuộc. Nếu điều đó xảy ra, câu chuyện đổi chiều: từ "bóng đá ma" thành một buổi tối cả nước ngồi trước màn hình.

Nhưng kể cả khi thương vụ chốt, một điều sẽ vẫn còn nguyên. Cách tiếp cận muộn màng đồng nghĩa phần lớn khán giả có thể phải trả tiền cho một suất xem thuê bao, thay vì được xem miễn phí. Ở nhiều nước, sự kiện thể thao lớn được đưa vào danh mục bắt buộc phát miễn phí để bảo vệ quyền tiếp cận của công chúng. Nhật Bản có, một số nước châu Âu có. Việt Nam chưa có cơ chế này cho Asiad, và đó là lý do một lệnh mất sóng hoàn toàn có thể xảy ra trong vòng hợp pháp.

Tài trợ của đoàn thể thao Việt Nam cũng đứng trước nguy cơ tương tự. Một thương hiệu trả tiền để xuất hiện trên sóng, và nếu không có sóng, khoản đầu tư ấy bay hơi. Nỗi lo không chỉ nằm ở khán giả.

Người ta gọi tôi là kẻ viết văn trên thềm cỏ. Tôi chỉ biết ghi lại nhịp thở của trái bóng trước khi nó lăn. Nhịp thở ấy, lần này, không nằm ở sân cỏ Nhật Bản. Nó nằm ở một chữ ký chưa được ký ở Hà Nội.

Trong tiếng Anh, người ta gọi tình huống này là "blackout" - mất sóng. Tôi nghĩ có một từ Việt Nam chính xác hơn: sự bỏ ngỏ.

Bỏ ngỏ mang một ý nghĩa khác với mất mát. Nó là một khoảng chờ có thể lấp đầy. Một pha chạm bóng là một câu thơ lỡ dở. Trái bóng lăn đi, nhưng người viết thì ở lại. Và người viết, cũng như khán giả, sẽ ở lại trước một màn hình, bất kể màn hình đó có hình ảnh hay không.

Mười bảy năm theo bóng đá, tôi rút ra một điều. Thứ bị đe dọa lớn nhất không nằm ở một trận đấu. Một trận đấu, dù không ai xem, vẫn sẽ được đá. Thứ bị đe dọa là ký ức tập thể - cái cách một thế hệ người hâm mộ lớn lên cùng những buổi tối cả nhà quây quần trước tivi, cùng tiếng bình luận, cùng tiếng thở phào vẳng qua tường.

Nếu trận đấu diễn ra mà không có ai ở nhà xem, chúng ta mất một lớp ký ức. Và ký ức, như tôi học được trong bốn tháng ở sân Groupama, không thể mua lại bằng bất kỳ gói bản quyền nào.