Hà Lan – Đức: Vết nứt không nằm ở hàng công, mà ở vị trí số 6

Hà Lan – Đức: Vết nứt không nằm ở hàng công, mà ở vị trí số 6

Khi danh sách triệu tập của đội tuyển Hà Lan cho lượt trận Nations League gặp Đức được công bố, gần như toàn bộ dòng tít quốc tế đổ dồn về hàng công: Brian Brobbey, Crysencio Summerville, Cody Gakpo. Tôi dừng lại ở một cái tên khác, nằm lọt thỏm giữa danh sách và chẳng có gì hào nhoáng để bán cho độc giả — Joey Veerman, người trở lại đội tuyển sau gần hai năm vắng bóng.

Suốt 49 năm theo dõi bóng đá, tôi để ý một quy luật lặp lại đủ nhiều để tin vào nó. Khi một nền bóng đá vốn nổi tiếng nhờ khả năng kiểm soát nhịp tuyến giữa buộc phải gọi lại một tiền vệ đã bặt tiếng hai năm, vấn đề thật nằm ở chỗ khác. Frenkie de Jong vắng mặt. Jerdy Schouten vắng mặt. Người lắp ghép tuyến giữa ấy là một vị HLV trưởng mới, chưa dẫn dắt trận chính thức nào cho Hà Lan. Trận đấu với Đức sẽ được định đoạt ở khoảng trống ngay trước hàng thủ Hà Lan — vị trí mà giới phân tích gọi là số 6.

Đợt tập trung này, Hà Lan và Đức gặp nhau ở vòng bảng UEFA Nations League. Cả hai đội bước vào trận đấu sau những kỳ giải đấu lớn kết thúc dưới mức kỳ vọng, và báo chí châu Âu đã dựng sẵn một khung cảm xúc quen thuộc: “cả hai đều mang mối thù trong đầu”. Đó là kiểu tựa đề bán được quảng cáo. Nó không giúp ai dự đoán đúng điều gì.

Khung thông tin tôi dùng để phân tích đến từ một bản tổng hợp quốc tế dẫn lại dự đoán đội hình của một trang Hà Lan. Nói thẳng: đó là dự đoán, không phải đội hình rò rỉ. Đội hình dự kiến gồm Bart Verbruggen trong khung gỗ; hàng thủ bốn người với Denzel Dumfries, Jan Paul van Hecke, Virgil van Dijk và Micky van de Ven; tuyến giữa Joey Veerman, Ryan Gravenberch, Tijjani Reijnders; hàng công Crysencio Summerville, Brian Brobbey, Cody Gakpo.

Về hình khối, đây là sơ đồ 4-3-3 chính thống của bóng đá Hà Lan: một tiền vệ thấp, hai tiền vệ lệch, hai cánh kéo rộng và một trung phong. Không có gì cách mạng. Cái đáng nói nằm ở chỗ ai đá vai trò nào.

Veerman là người phát nhạc, không phải người gác cửa. Anh có tầm nhìn chuyền dài, biết đổi nhịp, biết kéo bóng lên bằng một đường chuyền xuyên tuyến. Ở PSV, Veerman là trung tâm của mọi pha lên bóng. Vai trò số 6 ở đội tuyển quốc gia khác hẳn: ở đó, người ta cần một cầu thủ đứng trước trung vệ để chặn các pha phản công, phạm lỗi chiến thuật đúng lúc, đọc tình huống khi đối thủ tăng tốc. Chuyền bóng giỏi không đồng nghĩa với che chắn giỏi.

Frenkie de Jong là người thoát pressing bằng thân người — mẫu cầu thủ mà đối phương vây ba người vẫn không lấy được bóng. Jerdy Schouten là tấm khiên thu hồi bóng, người làm những việc bẩn mà không ai ghi vào bảng thống kê. Hà Lan mất cả hai cùng lúc. Tuyến giữa Hà Lan mất đi hai chức năng trong một lần: khả năng thoát pressing dưới áp lực, và khả năng bọc lót trước hàng thủ. Veerman có thể bù phần thứ nhất. Chỉ phần thứ nhất.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, khi một đội bóng mất cả người thoát pressing lẫn người thu hồi bóng, đội đó thường không sụp ở giữa sân ngay từ đầu. Họ sụp ở phút thứ 25, sau hai hoặc ba pha phản công mà trung vệ buộc phải lao ra khỏi vị trí. Đó là lúc khoảng trống hiện ra, và cũng là lúc khán giả hiểu vì sao một tiền vệ phòng ngự đôi khi đáng giá hơn một tiền đạo.

Phía bên kia, Đức không cần làm gì phức tạp để khai thác điều đó. Một đội bóng chơi theo nhịp chuyển trạng thái chỉ cần hai đường chuyền dọc để đưa bóng từ vòng cấm nhà tới vòng cấm đối phương. Khi tuyến giữa Hà Lan không có người chặn tuyến đầu, hàng thủ bốn người buộc phải lùi sâu hoặc bước lên sớm — cả hai lựa chọn đều mở ra khoảng trống ở hai hành lang. Đây là dạng đối thủ khiến một tiền vệ phòng ngự lệch nhịp trở thành mục tiêu bị nhắm nhiều nhất trên sân.

Hàng thủ Hà Lan có đủ tốc độ để chịu đựng một phần rủi ro đó. Van Dijk vẫn là thủ lĩnh, vẫn là đội trưởng, vẫn là người điều hành cả khối phòng ngự bằng giọng nói và vị trí đứng. Van de Ven sở hữu tốc độ hồi phục hiếm có, thứ cho phép tuyến trên dâng cao mà không sợ bị đánh sau lưng. Dumfries vẫn là mẫu hậu vệ cánh lao lên như một tiền đạo phụ. Việc Van Hecke được xếp đá cặp với Van Dijk nói lên điều gì đó về chiều sâu đội hình: khi lựa chọn hàng đầu không phải một trung vệ đã khẳng định đẳng cấp quốc tế, khả năng cao các phương án khác đang chấn thương, mất phong độ, hoặc chưa được tin.

Sự bất đối xứng ở hai cánh cũng đáng chú ý. Bên phải, Dumfries và Summerville tạo thành một tổ hợp đầy tính đe dọa: một người chạy biên, một người bó vào trong, cùng khoét vào hành lang trái của đối phương. Bên trái, Van de Ven xuất phát từ vị trí trung vệ, khuynh hướng an toàn hơn, ưu tiên bọc lót hơn là dâng cao liên tục. Với một tuyến giữa vừa mất hai trụ cột, giữ một hậu vệ cánh thiên về phòng ngự là quyết định hợp lý. Nó cũng có nghĩa là Hà Lan sẽ tấn công lệch cánh, và một hàng thủ đủ tỉnh táo sẽ đọc được điều đó sau mười phút.

Phía trên, vấn đề nằm ở vị trí trung phong. Brobbey có sức mạnh và tốc độ, nhưng chưa từng chứng minh khả năng ghi bàn đều đặn ở đẳng cấp đội tuyển quốc gia. Summerville là mẫu cánh chạy trực diện, thích hợp với các pha chuyển trạng thái. Cody Gakpo, người đã đá cho Liverpool, là chân sút được xác nhận duy nhất trong bộ ba ấy. Gánh nặng ghi bàn của Hà Lan dồn vào một người, và đối thủ biết điều đó. Một trung vệ giỏi chỉ cần bám chặt Gakpo và để hai cầu thủ trẻ tự chứng minh mình.

Có một lối thoát cho bài toán tuyến giữa, và nó nằm ở những tình huống mà bóng không lăn. Với Van Dijk, Van Hecke, Dumfries và Brobbey trong đội hình, Hà Lan có đủ lực lượng để gây áp lực trong vòng cấm từ các quả phạt góc và đá phạt. Bóng chết là con đường ngắn nhất để bỏ qua khu vực giữa sân. Với một đội đang thiếu người điều phối ở tuyến dưới, một bàn thắng từ tình huống cố định trong hiệp một có giá trị bằng hai bàn thắng bình thường, vì nó buộc đối phương phải dâng cao và mở ra những khoảng trống để phản công.

Ở đây xuất hiện một chi tiết khiến tôi phải dừng lại. Bản tổng hợp tôi đọc nhắc tới một cú hat-trick của Brobbey vào lưới một câu lạc bộ hàng đầu nước Anh, và nhắc tới việc Summerville gây ấn tượng ở một kỳ World Cup. Tôi tra lại và không tìm được bối cảnh giải đấu rõ ràng cho cú hat-trick đó, còn mốc thời gian của chi tiết thứ hai thì không khớp với ký ức của tôi. Chúng có thể đúng. Chúng cũng có thể là lỗi biên tập. Nguyên tắc của tôi đơn giản: một khung hưng phấn được dựng trên ngữ cảnh không kiểm chứng được là một khung hưng phấn sẽ đổ vỡ ở phút đầu tiên cầu thủ đó mất bóng.

Trong khung gỗ, Bart Verbruggen là lựa chọn số một, và công luận Hà Lan đã đặt cạnh anh một cái tên khác: Robin Roefs, người chuyển từ NEC Nijmegen sang Sunderland và có phong độ câu lạc bộ tốt. Tiếng gọi Roefs không phải lời chỉ trích cá nhân. Nó là một van xả áp. Khi một đội tuyển đang chuyển giao, người hâm mộ luôn cần một vị trí để nghi ngờ, và vị trí thủ môn là nơi nghi ngờ rẻ nhất. Chỉ cần Verbruggen mắc một lỗi, cuộc tranh luận sẽ bùng lại, bất kể kết quả trận đấu.

Cánh phải cũng có một câu chuyện tương tự. Jurriën Timber vẫn đang trong quá trình lấy lại thể lực tốt nhất. Việc Dumfries được chọn thay vì Timber là tín hiệu về cách tân HLV vận hành: ưu tiên người sẵn sàng ngay bây giờ hơn là người cần thêm thời gian. Với trận đầu tiên trên ghế nóng, lựa chọn đó dễ hiểu. Nó cũng cho thấy ông ấy hiểu áp lực mình đang chịu.

Áp lực ấy có thật. Một HLV mới của đội tuyển Hà Lan bước vào trận ra mắt gặp Đức, trong một đợt tập trung mà cả hai nền bóng đá đều đang tự vấn. Giới truyền thông gọi đó là phép thử lửa. Tôi gọi đó là khoảng thời gian mà mọi quyết định đều bị đọc theo hai hướng: thắng là bản lĩnh, thua là sai lầm cấu trúc. Khi cả phòng họp báo im lặng, tôi biết mình vừa chạm đúng chỗ đau. Với một HLV mới, sự im lặng đó đến nhanh hơn bình thường, và nó đến ngay sau tiếng còi mãn cuộc.

Có một chi tiết tôi buộc phải nêu ra, vì nó ảnh hưởng tới độ tin cậy của cả khung phân tích. Bản tổng hợp quốc tế mà tôi tham chiếu gán cho đội tuyển Hà Lan một HLV mang quốc tịch không phải Hà Lan, trong khi trên thực tế đội tuyển này do một HLV người Hà Lan dẫn dắt. Bản tổng hợp ấy còn nhắc tới một trận đấu ở vòng loại trực tiếp World Cup giữa Đức và Paraguay, chi tiết tôi để ở dạng cần kiểm chứng thêm. Những lỗi như vậy không làm thay đổi bài toán chiến thuật: De Jong và Schouten vẫn vắng, Veerman vẫn phải đá thấp, Verbruggen vẫn chịu áp lực. Nhưng chúng nhắc tôi rằng một bản tin đi qua ba lần tổng hợp sẽ mất đi ba lớp kiểm chứng.

Câu chuyện của Hà Lan ở đợt tập trung này còn nằm ở một tầng sâu hơn: chuyển giao thế hệ. Van Dijk là mỏ neo, là người giữ trật tự trong phòng thay đồ. Xung quanh anh là một lớp cầu thủ trẻ đang được đẩy vào sân ở những trận có tính cạnh tranh thật. Cách bóng đá châu Âu vận hành khiến quá trình này luôn chậm và đau: các học viện của những câu lạc bộ lớn vốn là kho tích trữ nhân tài, và chưa tới 10 phần trăm trong số đó thực sự có đường lên đội một. Phần còn lại phải đi vòng qua những câu lạc bộ tầm trung, qua những giải đấu nhỏ hơn, qua những bản hợp đồng cho mượn, trước khi có cơ hội khoác áo đội tuyển quốc gia. Brobbey và Summerville là sản phẩm của con đường vòng đó. Điều ấy khiến họ khó đoán hơn những cầu thủ được đào tạo để đá chính ở một câu lạc bộ lớn từ năm hai mươi tuổi.

Cũng cần nói về cách bản tin này đến tay độc giả. Một dự đoán đội hình của một trang Hà Lan được một trang thể thao toàn cầu tổng hợp lại, dịch sang tiếng Anh, rồi lan sang các thị trường khác. Qua mỗi lần như vậy, phần dữ liệu gốc mỏng đi, phần bình luận dày lên. Đó là lý do một chi tiết sai về HLV có thể tồn tại song song với một bài phân tích nghe rất hợp lý. Người đọc ở Việt Nam, ở Hàn Quốc, ở bất cứ đâu, đều nhận cùng một sản phẩm đã qua ba tầng xử lý, và hiếm ai quay lại được với nguồn ban đầu.

Giờ đến phần tôi có thể sai.

Gravenberch và Reijnders không phải những cầu thủ hạng hai. Gravenberch đã chơi cho Liverpool, Reijnders đã chơi cho Manchester City. Cả hai đều là mẫu tiền vệ có thể mang bóng xuyên tuyến, thoát pressing bằng sải chân dài và tham gia vào vòng cấm. Nếu họ chơi đủ kỷ luật, nếu một trong hai chấp nhận lùi sâu mỗi khi Dumfries hoặc Van de Ven dâng cao, Hà Lan có thể bịt vết nứt bằng chính bóng. Kiểm soát bóng là cách phòng ngự rẻ nhất, và đây là nền bóng đá đã lớn lên cùng ý tưởng đó.

Tôi cũng có thể sai ở chỗ khác. Việc Veerman vắng mặt hai năm có thể không liên quan tới năng lực. Có thể đó là hệ quả của việc anh không hợp gu một đời HLV cũ, của một chấn thương nhỏ, của một giai đoạn phong độ đi xuống đúng lúc đội tuyển thay máu. Khi tôi gọi sự trở lại của anh là dấu hiệu của một vết thương, tôi đang đọc dữ liệu theo hướng có lợi cho luận điểm của mình. Người làm nghề này phải tự nhắc mình điều đó mỗi khi một câu chuyện trở nên quá gọn gàng.

Cả khung thù địch cũng đáng ngờ. Hai đội gặp nhau ở vòng bảng Nations League, giải đấu mà các nền bóng đá lớn thường dùng để thử nghiệm. Gọi đó là trận trả thù là cách truyền thông lấp chỗ trống trong một tuần không có vòng đấu câu lạc bộ nào đáng chú ý. Và bản dự đoán đội hình thì vẫn chỉ là dự đoán: một HLV mới có thể thay tới bốn vị trí so với những gì báo chí đoán, đặc biệt ở hàng công.

Thế thì tôi đặt cược vào đâu?

Đây là phán đoán có thể kiểm chứng của tôi. Trong 30 phút đầu, hãy đếm số lần Hà Lan mất bóng ở khu vực ngay trước hàng thủ bốn người. Nếu con số đó vượt quá ba, và nếu Đức có ít nhất hai pha phản công kết thúc bằng cú sút từ vị trí trung lộ, luận điểm của tôi đúng: vị trí số 6 là điểm chết. Nếu Hà Lan kiểm soát bóng trên 60 phần trăm trong hiệp một mà không để mất bóng nguy hiểm nào trước vòng cấm nhà, tôi sai, và tôi sẽ nói rõ điều đó trong bài viết kế tiếp, như tôi vẫn làm.

Về kết quả, tôi cho rằng bàn thắng của Hà Lan, nếu có, sẽ đến từ chân Gakpo hoặc từ một tình huống cố định. Tôi cũng cho rằng chất lượng trận đấu sẽ được quyết định bởi một chi tiết mà bảng điểm không bao giờ hiển thị: ai là người chạy về trước tiên khi Hà Lan mất bóng ở giữa sân.

Sân vận động trống không, nhưng tôi nghe thấy tim hàng nghìn người hâm mộ đập chung một nhịp. Ở tuổi 65, tôi vẫn thức đến 3 giờ sáng xem một trận đấu mà phần lớn khán giả Việt Nam sẽ bỏ qua vì nó chỉ là một lượt trận Nations League. Với tôi, đó là lúc bóng đá thật nhất: không có bảng tổng sắp, không có hào quang, chỉ có mười một người và một khoảng trống cần được lấp. Chuyển nhượng không phải khoa học, nó là một màn kịch của lòng tham và cái tôi. Chiến thuật thì khác. Chiến thuật trả lời bằng sân cỏ, luôn luôn, và chỉ sau 90 phút.

Chuyện Đức bị loại ở một kỳ World Cup mà tôi từng nói trước cả thiên hạ vẫn là bài học tôi mang theo. Tôi cược Đức bị loại, cả thế giới cười tôi – một tuần sau họ ngậm miệng. Nhưng tôi cũng đã sai đủ nhiều lần để biết rằng một phán đoán chỉ có giá trị khi nó đi kèm điều kiện có thể bác bỏ. Điều kiện của tôi nằm ở trên: ba lần mất bóng trong 30 phút đầu, ngay trước mặt hàng thủ.

Nếu bạn theo dõi trận này, hãy nhìn vào Veerman mỗi khi Đức giành bóng. Nhìn xem anh ta lùi hay tiến, nhìn xem Gravenberch có chạy về hay không, nhìn xem Van Dijk phải rời vị trí bao nhiêu lần. Trận đấu sẽ tự trả lời phần còn lại, nhanh hơn bất kỳ bình luận viên nào, kể cả tôi.